دروازهء آهنين بوده است و در اطراف باروى اول خندقى كنده شده بود . در باروى اول كه مجاور شهر بود ، هشت هزار كنگره ( شرفات ) و حدود صد برج وجود داشته است . يكى گفته است كه در باروى قديمى ، خود 25 دروازه را ديده كه بعضى از آنها باز و بقيه مسدود بوده‌اند . « 1 » مقدسى مىنويسد : ما حتى از ياد كردن طرسوس و پيرامونش خوددارى كرديم ، زيرا در دست روميان است . قبر دقيانوس ( داكيوس ) در آنجا بوده است . مقدسى اضافه مىكند ، وقتى روميان طرسوس را گرفتند ، اميرشان نقفور گفت : اى عربهاى شام به سرزمين خود بازگرديد و به سوسمارخورىتان ادامه دهيد و شام ما را به ما پس دهيد . « 2 » ادريسى در وصف طرسوس مىنويسد : شهر بزرگى است با دو بارو كه از سنگ ساخته شده . شهرى است پرتجارت و آباد و نعمت فراوان دارد . ميان طرسوس و مرز روم كوههايى است كه از لكّام منشعب شده است . « 3 » به نوشته ياقوت ، طرسوس از زمان سيف الدوله حمدانى كه در نبرد با روميان شكست خورد و به ميّافارقين گريخت ، تا امروز ( زمان ياقوت ) در دست روميان و ارمنيان بوده است . دشمن مصائب و رنجهاى بسيارى را بر مردم طرسوس رواداشت و حتى از گرفتن زنان و كودكان آنها فروگذار نكرد . « 4 » يك قرن بعد ( يعنى قرن هشتم ) ابو الفداء مىنويسد : طرسوس شهرى مشهور و مرزى از ناحيه بلاد روم است و بر ساحل درياى شام قرار دارد . امروز در دست ارمنيان است . شهرى است در نهايت خرمى و نعمت و ميان آن و مرزهاى روم كوههايى است كه ميان مسلمانان و روميان حائل است . « 5 » به نوشتهء حمد الله مستوفى ، عمر بن عبد العزيز شهر طرسوس را ساخت و بعد از خرابى ، هارون الرشيد تجديد عمارتش كرد و آن را بارو كشيد . هواى اين شهر معتدل و به گرمى مايل است ، محصولش غله و ميوه است و غار اصحاب كهف در كوهى به حدود شهر طرسوس قرار دارد . « 6 » ظهور تركان سلجوقى در قرن پنجم هجرى قمرى كه متعاقب آن جنگهاى صليبى اتفاق افتاد ، اوضاع آسياى صغير

--> ( 1 ) . الاعلاق الخطيره ؛ ج 2 ، ص 154 . ( 2 ) . احسن التقاسيم ؛ بخش 1 ، ص 214 و 362 . ( 3 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 2 ، ص 647 . ( 4 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 28 - 29 . ( 5 ) . تقويم البلدان ؛ ص 269 . ( 6 ) . نزهة القلوب ؛ ص 250 ، 251 و 269 .